ตอนย้ายบ้านเมื่อหลายปีก่อน ผมเจอกล่องสามใบซ่อนอยู่ใต้เตียง เปิดออกมาเจออุปกรณ์ถักโครเชต์ครบชุดพร้อมไหมพรมสิบกว่าสี กล้องฟิล์มพร้อมเลนส์อีกสองตัว และชุดสีน้ำราคาไม่เบาที่ใช้ไปแค่สองครั้ง แล้วก็ถูกเก็บเข้ากล่องอย่างเรียบร้อย ทุกอย่างมีจุดร่วมเดียวกัน คือตอนซื้อเราตื่นเต้นมาก คิดว่าชีวิตจะเปลี่ยน แต่พอผ่านไปไม่กี่เดือน ความตื่นเต้นก็จางลง เหลือแค่ของที่กินพื้นที่และความรู้สึกผิดเวลาเห็นมัน
เรื่องนี้ทำให้ผมเริ่มสงสัยว่า อะไรทำให้งานอดิเรกบางอย่างอยู่กับเรานานเป็นสิบปี ในขณะที่บางอย่างตายจากไปภายในสามเดือน และคำตอบที่ผมเจอจากการไล่ดูชีวิตตัวเองกับคนรอบข้าง มันไม่เกี่ยวกับราคาของอุปกรณ์เลย แต่เกี่ยวกับว่าเราต้อง “จ่าย” อะไรเพิ่มเรื่อย ๆ เพื่อให้มันดำเนินต่อไปได้
กับดักของงานอดิเรกที่ต้องซื้อของเพิ่มตลอด
ลองนึกถึงงานอดิเรกที่คุณกำลังทำอยู่ ตอบคำถามนี้ให้ตรง ๆ ว่า เดือนที่แล้วคุณใช้เงินกับมันไปเท่าไหร่ ถ้าคำตอบคือ “ไม่รู้” หรือ “ก็เรื่อย ๆ” นั่นคือสัญญาณแรก
งานอดิเรกหลายประเภทถูกออกแบบมาให้มีระดับขั้นไม่มีที่สิ้นสุด ถักโครเชต์ต้องซื้อไหมพรมสีใหม่เมื่ออยากทำชิ้นใหม่ ทำอาหารต้องซื้อเครื่องเทศ กระทะ หรือเครื่องครัวเฉพาะทางเพิ่มเมื่ออยากลองเมนูยากขึ้น ถ่ายรูปต้องมีเลนส์ใหม่เมื่อรู้สึกว่าภาพยังไม่พอ กลไกนี้ไม่ใช่เรื่องผิด แต่มันทำให้งานอดิเรกกลายเป็นค่าใช้จ่ายที่โตตามเวลา โดยที่ความสนุกอาจไม่ได้โตตาม
ผมเคยคำนวณคร่าว ๆ ว่าช่วงที่คลั่งกล้องฟิล์มมาก ๆ ผมใช้เงินกับค่าฟิล์มและค่าล้างต่อเดือนพอ ๆ กับค่าข้าวทั้งเดือน พอเงินเริ่มตึง ผมก็เริ่มลังเลทุกครั้งก่อนหยิบกล้องขึ้นมา และเมื่อความลังเลเข้ามา ความสนุกก็หายไปด้วย นี่คือจุดที่งานอดิเรกเริ่มตาย ไม่ใช่เพราะเราเบื่อมัน แต่เพราะเราไม่สบายใจที่จะจ่ายให้มันอีกต่อไป
มีงานวิจัยสายพฤติกรรมเศรษฐศาสตร์หลายชิ้นที่พูดถึง “ต้นทุนจม” (sunk cost) ว่ามนุษย์มีแนวโน้มทนทำอะไรต่อไปเพียงเพราะลงทุนไปแล้ว ซึ่งฟังดูเหมือนจะช่วยให้งานอดิเรกอยู่ทน แต่ในชีวิตจริงมันมักทำงานกลับกัน คือเราทนซื้อของเพิ่มเพื่อ “ให้คุ้ม” แล้วก็รู้สึกแย่ลงเรื่อย ๆ จนสุดท้ายเลิกไปแบบฝืนใจ ถ้าอยากอ่านมุมวิชาการเรื่องนี้เพิ่ม วิกิพีเดียภาษาไทยมีบทความเรื่องต้นทุนจม อธิบายไว้เข้าใจง่ายดี
งานอดิเรกที่ “จ่ายครั้งเดียว” อยู่กับเราได้นานกว่าจริงไหม
ผมลองนึกถึงคนที่ทำงานอดิเรกเดิมมานานกว่าสิบปี และพบว่าพวกเขามีลักษณะร่วมกันอย่างหนึ่ง คือกิจกรรมของพวกเขาแทบไม่ต้องซื้ออะไรใหม่เลยเพื่อทำครั้งต่อไป
เพื่อนคนหนึ่งวิ่งออกกำลังกายมาแปดปีแล้ว เขาซื้อรองเท้าวิ่งคู่ใหม่ปีละครั้งหรือสองครั้งเท่านั้น ที่เหลือคือการออกไปวิ่งหน้าบ้านทุกเช้า ไม่มีค่าสมาชิกรายเดือน ไม่มีอุปกรณ์เสริมให้ต้องตามเก็บ อีกคนชอบอ่านหนังสือ เขายืมจากห้องสมุดเป็นหลัก ซื้อเฉพาะเล่มที่อ่านแล้วรู้สึกว่าต้องมีไว้จริง ๆ
สิ่งที่ทำให้งานอดิเรกแบบนี้อยู่ทนไม่ใช่เพราะมันถูก แต่เพราะมันมี แรงเสียดทานต่ำ ทุกครั้งที่คุณอยากทำ คุณทำได้เลยโดยไม่ต้องตัดสินใจเรื่องเงิน ไม่ต้องรอของส่ง ไม่ต้องเตรียมอุปกรณ์หลายอย่าง ไม่มีความลังเลมาคั่นกลางระหว่าง “อยากทำ” กับ “ได้ทำ”
ลองเทียบให้เห็นชัด ๆ ในตารางนี้
| ลักษณะ | งานอดิเรกที่ต้องซื้อของเพิ่มเรื่อย ๆ | งานอดิเรกที่แทบไม่ต้องซื้อเพิ่ม |
|---|---|---|
| ต้นทุนเริ่มต้น | อาจต่ำหรือสูงก็ได้ | มักต่ำ |
| ต้นทุนต่อครั้ง | มีเกือบทุกครั้ง | ใกล้ศูนย์ |
| อุปสรรคก่อนเริ่ม | ต้องเตรียมของ ต้องซื้อ ต้องรอ | หยิบขึ้นมาทำได้เลย |
| ความรู้สึกผิดเวลาไม่ได้ทำ | สูง เพราะของจมเงินอยู่ | ต่ำ |
| อายุขัยโดยเฉลี่ย | สั้น มักจบในไม่กี่เดือน | ยาว เป็นปีหรือสิบปี |
อย่างไรก็ตาม ผมไม่ได้หมายความว่าของที่ต้องซื้อเพิ่มเป็นสิ่งเลวร้าย เพราะงานอดิเรกบางอย่างต้องใช้วัสดุสิ้นเปลืองโดยธรรมชาติ เช่น การทำอาหารหรือการปลูกต้นไม้ สิ่งที่ต่างกันคือ ของพวกนั้นให้ความสุขระหว่างทางทุกครั้งที่ทำ ไม่ใช่ให้ความสุขตอนซื้อแล้วจางหายไป
สังเกตตัวเองว่างานอดิเรกไหน “ตายเพราะการซื้อ”
มีสัญญาณไม่กี่ข้อที่ผมใช้เช็กกับตัวเองแล้วได้ผลดี ลองเอาไปปรับใช้ดู
- คุณเลื่อนการทำกิจกรรมออกไปเพราะยังไม่ได้ซื้อของ ถ้าเหตุผลที่ยังไม่เริ่มคือ “รอของมาก่อน” นั่นคือสัญญาณว่าของมาแล้วความสนุกอาจไม่มา
- คุณซื้อของใหม่ก่อนได้ใช้ของเก่าครบ อันนี้เจอบ่อยมากในหมู่คนชอบสะสมอุปกรณ์
- ความสนุกขึ้นอยู่กับของชิ้นถัดไป ไม่ใช่การได้ทำ ถ้าคุณรู้สึกตื่นเต้นตอนกดสั่งซื้อมากกว่าตอนได้ลงมือทำ ให้ระวังไว้
- คุณเริ่มรู้สึกผิดเวลาเห็นของพวกนั้น ความรู้สึกนี้กัดกินงานอดิเรกได้เร็วกว่าความเบื่อมาก
ผมเคยผ่านข้อสุดท้ายมาแล้วกับชุดสีน้ำ ตอนนั้นผมตัดสินใจยกชุดนั้นให้น้องสาวไป แล้วเปลี่ยนไปใช้สมุดกับปากกาดำเล่น ๆ แทน ปรากฏว่าผมวาดเล่นได้บ่อยขึ้นเยอะ เพราะไม่ต้องเตรียมจานสี ไม่ต้องล้างพู่กัน ไม่ต้องกลัวเปลืองสี แค่เปิดสมุดแล้วขีด เรื่องนี้ทำให้ผมนึกถึงวันที่ผมเขียนเรื่อง จดบันทึกแบบเรียบง่าย ไว้ ซึ่งพูดถึงหลักการเดียวกัน คือยิ่งเครื่องมือน้อย ความต่อเนื่องยิ่งสูง
วิธีเลือกงานอดิเรกให้อยู่กับเรานาน
จากที่ลองผิดลองถูกมา ผมสรุปเป็นหลักคิดง่าย ๆ สี่ข้อที่ใช้ได้กับคนธรรมดาที่ไม่ได้มีงบเยอะ
หนึ่ง เริ่มจากของที่มีอยู่แล้วในบ้าน ก่อนซื้ออะไรใหม่ ลองทำเวอร์ชันถูกที่สุดของงานอดิเรกนั้นก่อนหนึ่งเดือน ถ้าทำได้ต่อเนื่องโดยไม่ต้องซื้ออะไรเพิ่ม ค่อยอัปเกรด ถ้าทำไม่ได้ แปลว่าปัญหาไม่ใช่ของ
สอง แยกให้ออกระหว่าง “ค่าเข้า” กับ “ค่าอยู่” ค่าเข้าคือเงินก้อนแรกที่จ่ายเพื่อเริ่ม ส่วนค่าอยู่คือเงินที่ต้องจ่ายเพื่อทำครั้งต่อไป งานอดิเรกที่ดีควรมีค่าอยู่ต่ำหรือเป็นศูนย์ ถ้าค่าอยู่สูงกว่าที่คุณรับได้ในระยะยาว มันจะจบเร็วเสมอ
สาม ให้ความสำคัญกับความถี่มากกว่าความจริงจัง งานอดิเรกที่ทำได้สัปดาห์ละสามครั้งแบบสบาย ๆ มีค่ากับชีวิตมากกว่างานอดิเรกที่ทำเดือนละครั้งแต่ต้องเตรียมตัวหนัก ๆ และกินเงินเยอะ
สี่ ตั้งเพดานค่าใช้จ่ายรายเดือนไว้ล่วงหน้า วิธีนี้ช่วยตัดความลังเลออกไป เพราะคุณรู้อยู่แล้วว่าเท่าไหร่คือพอ ถ้าเกินก็หยุดโดยไม่ต้องรู้สึกผิด
มีงานเขียนจากหน่วยงานด้านสุขภาพหลายแห่งที่พูดถึงประโยชน์ของการมีงานอดิเรกต่อสุขภาพจิต เช่น NHS ของสหราชอาณาจักร มีคำแนะนำเรื่องกิจกรรมเพื่อสุขภาพจิตอยู่หลายหน้า ซึ่งส่วนใหญ่เน้นที่การได้ลงมือทำมากกว่าการมีอุปกรณ์ครบ น่าสนใจว่าคำแนะนำเหล่านี้ไม่เคยบอกให้ซื้ออะไรเลย
ของที่ซื้อแล้วคุ้ม กับของที่ซื้อแล้วจม
ผมไม่ได้บอกให้เลี่ยงงานอดิเรกที่ต้องใช้เงินเลย เพราะบางครั้งการลงทุนกับอุปกรณ์ดี ๆ ก็ทำให้เราทำได้นานขึ้นจริง เช่น รองเท้าที่พอดีเท้าทำให้วิ่งได้ไม่เจ็บ เก้าอี้ที่ดีทำให้เขียนงานได้นานขึ้น ของพวกนี้เป็น การลงทุนที่ลดอุปสรรค ไม่ใช่เพิ่ม
สิ่งที่น่ากังวลคือของที่ซื้อมาแล้วไม่ได้ลดอุปสรรคอะไรเลย แต่เพิ่มความคาดหวังว่าต้องทำได้ดีขึ้น ของพวกนี้คือของที่ทำให้งานอดิเรกตายเร็วที่สุด
ถ้าคุณกำลังรู้สึกว่าบ้านเริ่มเต็มไปด้วยของจากงานอดิเรกที่ไม่ได้ทำแล้ว การกลับไปมองว่าอะไรคือสิ่งที่คุณทำได้จริง ๆ ในชีวิตประจำวันอาจช่วยได้มาก และถ้าอยากเห็นภาพว่าคนอื่นจัดการเรื่องนี้อย่างไร รายงานของ Reuters เคยมีบทความเกี่ยวกับพฤติกรรมการใช้จ่ายกับงานอดิเรกของผู้คนในช่วงเศรษฐกิจผันผวน ซึ่งสะท้อนว่าหลายคนก็กำลังปรับตัวเรื่องนี้เหมือนกัน
สุดท้ายแล้ว คำถามที่ผมคิดว่าสำคัญที่สุดไม่ใช่ “งานอดิเรกนี้ต้องใช้เงินเท่าไหร่” แต่เป็น “ถ้าพรุ่งนี้ผมไม่มีเงินซื้ออะไรเพิ่มเลย ผมยังอยากทำสิ่งนี้อยู่ไหม” ถ้าคำตอบคือใช่ นั่นแหละคืองานอดิเรกที่จะอยู่กับคุณไปอีกนาน และมันมักเป็นงานอดิเรกที่เรียบง่ายกว่าที่คิด
